Ministarstvo zaštite životne sredine pokrenulo je 5. maja 2026. godine javnu raspravu o Predlogu programa zaštite prirode za period 2026-2031. godine sa akcionim planom do 2028. godine. Program zaštite prirode predstavlja planski dokument kojim se na celovit način definiše zaštita prirode i očuvanje biodiverziteta u Republici Srbiji, kroz postavljanje ciljeva i mera za efikasno upravljanje zaštićenim područjima, tipovima staništa, vrstama i ekološkom mrežom uz smanjenje negativnih uticaja na biodiverzitet.  

Donošenje novog Programa zaštite prirode predstavlja odgovor na uočene sistemske slabosti i nove izazove u oblasti zaštite prirode. Novi Program bi trebalo da zameni prethodni, koji je istekao još 2023. godine, i da obezbedi usklađivanje sa evropskim standardima zaštite prirode, odnosno Zelenom agendom za Zapadni Balkan, kao i Kunming-Montreal globlalnog okvira za biodiverzitet.  

Vizija Programa zaštite prirode je da do 2031. godine Republika Srbija uspostavi efikasan i integrisan sistem zaštite prirode, koji zaustavlja gubitak biodiverziteta, unapređuje očuvanje i obnovu ekosistema i jača njihovu otpornost na klimatske promene i druge pritiske. Tokom izrade programa analizirane su četiri opcije za ostvarenje opšteg cilja, a kao preporučeno i najcelishodnije rešenje izabrana je opcija 2, tzv. integrisani paket mera. Paket obuhvata kombinaciju regulatornih i institucionih mera usmerenih ka zaštiti vrsta i očuvanju njihovih staništa, kao i obnovu degradiranih ekosistema, povećanju teritorije Srbije pod zaštitom, kao i jačanju institucionalnih kapaciteta radi efikasnijeg upravljanja i finansiranja zaštite prirode.  

Opšti cilj Programa podrazumeva unapređenje sistema zaštite prirode i očuvanja biodiverziteta, kao i povećanje površina koje su obuhvaćene instrumentima prostorne zaštite na 30% teritorije Republike Srbije. Pored opšteg cilja Predlog programa definiše i tri posebna cilja i to:  

Poseban cilj 1 usmeren je na uspostavljanje efikasnog i održivog sistema zaštite prirode. Poseban fokus ovog cilja stavljen je na integraciju biodiverziteta u prostorno i urbanističko planiranje, kao i izmenu i dopunu nacionalne liste indikatora za praćenje uticaja sektora prostornog planiranja i infrastrukture na prirodu i biodiverzitet. Mere propisane u sklopu ovog posebnog cilja predviđaju, dakle, i aktivnosti in-situ prostorne zaštite biodiverziteta van zaštićenih područja i ekološke mreže. 

Takođe, ovaj cilj predviđa i povećanje površine i unapređenje upravljanja zaštićenim područjima. Zaključno sa 31. decembrom 2025. godine, proglašeno je 469 zaštićenih područja, ukupne površine 840.752ha. Dakle, zaštićena područja čine 9.5% teritorije Republike Srbije. Uključujući i prostore u postupku zaštite, koji se prostiru na 108.429ha, ukupan procenat iznosi 10,73% teritorije Republike Srbije pod zaštitom. Prema predloženom Akcionom planu, cilj je da 13,5% teritorije Republike Srbije bude pod zaštitom i/ili u postupku zaštite u odnosu na površinu Srbije do 2028. godine.  Takođe, najmanje 30 zaštićenih područja koristilo bi standardizovane alate za praćenje efikasnosti upravljanja, što predstavlja novinu u odnosu na dosadašnji sistem praćenja efikasnosti upravljanja zaštićenim područjima. Jedan od alata, prepoznatih od strane globalne zajednice i IUCN-a, svakako je i Management Effectiveness Tracking Tool – METT.  

Pored povećanja površine zaštićenih područja, predviđeno je i unapređenje ekološke mreže u Republici Srbiji, što podrazumeva pripremu postupka ocene prihvatljivosti za ekološku mrežu, kao i donošenje nove Uredbe o ekološkoj mreži RS uključujući potencijal Natura 2000 područja.  

Poseban cilj 2 posvećen je smanjenju direktnih i indirektnih negativnih uticaja na biodiverzitet. Program prepoznaje meru obnove degradiranih ekosistema i održivo korišćenje prirodnih resursa, a takođe uvodi dva nova koncepta u naše zakonodavstvo. Prvi koncept predstavljaju ekosistemske usluge, koje se koriste za vrednovanje i merenje značaja prirodnih resursa, a Programom je predvođeno definisanje metodologije za procenu i praćenje stanja ekosistemskih usluga do kraja 2028. godine. Program, pored ostalih aktivnosti u sklopu mere za praćenje i ublažavanje efekata klimatskih promena na biodiverzitet, prepoznaje i koncept rešenja zasnovanih na prirodi (engl. Nature-based solution - NbS). Koncept NbS podrazumeva korišćenje prirodnih procesa i ekosistema u cilju rešavanja društvenih i izazova zaštite životne sredine, poput sprečavanja gubitka biodiverziteta, prilagođavanja na klimatske promene, zaštitu od poplava itd. U cilju smanjenja negativnog uticaja na biodiverzitet prepoznata je izrada metodologije za praćenje negativnih uticaja zagađenja vazduha, vode i zemljišta na biodiverzitet, kao i monitoring oprašivača i definisanje mera za unapređenje stanja njihovih populacija. Izrada lista invazivnih stranih (alohtonih) vrsta jedna je od aktivnosti sa namerom unapređenja zakonodavnog okvira i suzbijanja ovih vrsta.    

I na kraju, Poseban cilj 3 postavljen je radi unapređenja institucionalnog, zakonodavnog i finansijskog okvira, kao i integraciju zaštite prirode u sve relevantne javne politike i sektore. Takođe, cilj teži da obezbedi adekvatno informisanje i uključivanje zainteresovane javnosti u proces upravljanja prirodom. Pored smernica za identifikovanje i rano uključivanje zainteresovane javnosti, program predviđa i povećanje broja Saveta korisnika na ukupno 15 do kraja 2028. godine, u odnosu na trenutnih 8. Savet korisnika je savetodavno telo koje uspostavlja upravljač zaštićenog područja sa ciljem aktivnog uključivanja lokalne zajednice u donošenje odluka. Obaveza uspostavljanja Saveta korisnika obavezna je za Nacionalne parkove, kao i za neka područja kojima je Uredbom o proglašenju propisano uspostavljanje Saveta korisnika u roku od 12 meseci od osnivanja zaštićenog područja, dok veliki broj zaštićenih područja nema zakonski propisanu obavezu. U nameri boljeg unapređenja dostupnosti informacija o zaštiti prirode i biodiverziteta, prema Programu biće uspostavljen informacioni sistem za prirodu i biodiverzitet, kao i nacionalni portal za razmenu informacija do poslednje godine važenja Akcionog plana.  

Novine iznete u Predlogu programa, kao i preuzete međunarodne obaveze, pratiće i donošenje novog Zakona o zaštiti prirode, čije je usvajanje najavljeno u 4. kvartalu 2026. godine. 

Ceo tekst i obrazloženje Predloga programa zaštite prirode Republike Srbije možete pročitati OVDE. 

Primedbe, predloge, sugestije i komentare na Predlog programa možete dostaviti Ministarstvu zaštite životne sredine do 27. maja 2026. godine putem e-mail adrese: priroda@eko.gov.rs.  

Ova analiza je sprovedena u okviru projekta „Navigator Zelene agende“ koji sufinansira Evropska unija. Projekat sprovodi Beogradska otvorena škola u saradnji sa šest regionalnih partnera: Udruženjem Arhus centar, organizacijom Eko-Tim, organizacijom Eco-Z, Centrom za istraživanje i informisanje o životnoj sredini Eko-svest, organizacijom za zaštitu i očuvanje prirode u Albaniji i mrežom CEE Bankwatch 

Autor teksta: Janko Jaćović 
Autor fotografije: BOŠ