DRUŠTVENI ZNAČAJ SLOBODNOG SOFTVERA

Copyright (c) 2005 Milos Rancic. Permission is granted to copy, distribute and/or modify this document under the terms of the GNU Free Documentation License, Version 1.1 or any later version published by the Free Software Foundation; with no Invariant Sections, with no Front-Cover Texts, and with no Back-Cover Texts. A copy of the license is included in the section entitled "GNU Free Documentation License".

Ideje

Da Ričard Stalman nije s kraja sedamdesetih i početkom osamdesetih godina dvadesetog veka krenuo u pohod za očuvanje slobodnog softvera i njegovu (pravnu) kodifikaciju, verovatno je da danas ne bismo pričali o slobodnom softveru u ovom obliku; verovatno je da bi slobodni softver bio na marginama glavnih svetskih društvenih tokova; da bi pre predstavljao lepu i neostvarivu ideju koju upražnjavaju samo izolovane hakerske grupe, nego stvarnost. Ipak, ideja koja je njega vodila od ranije je poznata i može se reći da njegov rad predstavlja specifičnu primenu i specifičan način primene ranijih ideja o nesmetanoj razmeni informacija među ljudima.

Krećući se unazad, od trenutka stvaranja projekta Gnu, možemo videti i značajne pokušaje i značajnu praksu deljenja znanja, informacija i umetnosti neuslovljeno prinudom državnih sistema: bilo da je u zatvorenijim sistemima to imalo za cilj zabranu širenja "nepodobnih informacija", bilo kroz savremeno pretvaranje znanja, informacija i umetnosti u sredstva robne razmene, odnosno, sredstvo za dominaciju u međuljudskim odnosima.

Ričard Stalman je krenuo u borbu za slobodni softver shvatajući slobodu razmene izvornog programskog koda kao uobičajenu u akademskim krugovima SAD sedamdesetih godina dvadesetog veka. Organizujući se intuitivno i sa ciljem da se znanje širi što više, po računarskim ograncima univerziteta širom SAD bilo je uobičajeno i stvar akademske etike da se izvorni kod nekog programa slobodno da kolegi kome je potreban. Kako intenzivnija računarska istraživanja datiraju s početka pedesetih godina dvadesetog veka, to je jasno da se takav odnos prema softveru gradio tokom dvadesetak godina pre nego što se Stalman zaposlio na Masačusetskom institutu za tehnologiju u Bostonu.

Vraćajući se na početak razvoja te računarsko-akademske zajednice, možemo videti potpuno razvijen odnos odbacivanja autorskog prava u situacionističkom pokretu . Još pod imenom Letrističke internacionale , situacionisti su u prvom broju svog časopisa Potlač (na jeziku Kvaikudlu Indijanaca iz Britanske Kolumbije "potlač" bukvalno znači "rat", ali, zapravo, označava ritualno nadmetanje u poklanjanju i uništavanju ličnog poseda), objavljenog 22. juna 1954. godine, dakle nešto malo više od godinu dana po rođenju Ričarda Stalmana (rođen 16. marta 1953. godine), kažu: "Svi tekstovi objavljeni u Potlaču mogu biti slobodno reprodukovani, prilagođavani i citirani bez navođenja izbora." (Gi Debor, Društvo spektakla (1967. godina), anarhija / blok 45, porodična biblioteka broj 4, 2003. godina, str. 147.)

Postoji još starija takva praksa u umetničkim i avangardnim krugovima, kao što je to bio slučaj za vreme dadaizma i ranog nadrealizma . Njihove su publikacije takođe bile besplatne; slobodno su raspolagali materijalom do kog su dolazili sa raznih strana, obrađivali su ga i na isti način su činili te materijale dostupnim za druge u svojim publikacijama.

Vredno je napomenuti i da se Lav Nikolajevič Tolstoj s kraja 19. veka odrekao svih autorskih prava na svoja dela. Zahvaljujući tome, njegova su dela mogla biti nesmetano preštampavana u potonjim godinama.

Ali, pojam autorskog prava je, uistinu, novijeg datuma. Sjajna dela evropske književnosti: Šekspirova, Servantesova, Kopernikova, Njutnova, dela Tomasa Mora, Erazma Roterdamskog, aleksandrinaca, Vergilija, Aristotela, Platona itd. -- nisu poznavala pojam autorskog prava. Oni su svojim delima sticali umetnički ili naučni autoritet, ali direktno od dela nisu sticali materijalnu korist; a upravo su se trudili da što više ljudi pročita šta su to napisali.

Prevedeno na jedan opštiji nivo, može se reći da su mnogi ljudi imali otpor prema robnim i vlasničkim odnosima od kad robni i vlasnički odnosi postoje.

Literatura

• Gi Debor, Drustvo spektakla (1967.), anarhija / blok 45, porodicna biblioteka broj 4, 2003. (http://lav.anarhija.org/~mario/dzabalesku/porodicna/pdf/004_DEBO.PDF)
• Why are anarchists against private property? (http://www.infoshop.org/faq/secB3.html)